یاقوت یکی از ارزشمندترین و شناختهشدهترین گوهرسنگهای جهان است و از دیرباز به دلیل رنگ، درخشندگی و دوام بالا مورد توجه پادشاهان، بازرگانان و مجموعهداران بوده است. با این حال، بسیاری از یاقوتهایی که امروزه در بازار جهانی عرضه میشوند، تحت نوعی از بهسازی حرارتی (Heat Treatment) قرار گرفتهاند. این فرآیند با هدف بهبود رنگ، افزایش شفافیت و ارتقای ظاهر گوهر انجام میشود و سابقهای بسیار طولانی در تاریخ گوهرشناسی دارد.
بهسازی یاقوت Mong-Hsu میانمار با حرارت، (قبل از بهسازی تصویر بالا و بعد از بهسازی تصویر پایین)
بر اساس مقاله The Heat Treatment of Corundum at Moderate Temperature، منشأ بهسازی حرارتی یاقوت و سافایر به سریلانکا (سیلان) بازمیگردد و شواهد نشان میدهد که این روش دستکم ۱۵۰۰ تا ۱۸۰۰ سال پیش در این منطقه رواج داشته است. در آن دوران، صنعتگران و گوهرتراشان بدون آنکه شناخت علمی از ساختار بلوری یا ترکیب شیمیایی کوراندوم داشته باشند، به صورت تجربی دریافتند که گرم کردن برخی یاقوتها میتواند رنگ و شفافیت آنها را بهبود بخشد.
بهسازی حرارتی سنتی یاقوت که در سریلانکا تصویر متعلق به سال ۱۹۹۵
با تکیه بر تجربه گسترده در روشهای سنتی و مدرن، بسیاری از بهسازان یاقوت در سریلانکا (که در بازار به آنها Burners گفته میشود) در انجام بهسازی حرارتی دمای پایین مهارت زیادی پیدا کردهاند.
بهسازی با حرارت یاقوت با روش سنتی لوله دم در راتناپورا، سریلانکا. در این روش، گوهر با کنترل شعله و دما تحت فرآیند بهسازی حرارتی قرار میگیرد؛ روشی که از گذشته در مراکز مهم بهسازی یاقوت مورد استفاده بوده است
نخستین اسناد تاریخی درباره بهسازی یاقوت
یکی از مهمترین نکات تاریخی این پژوهش، اشاره به قدیمیترین سند مکتوب درباره بهسازی یاقوت است. در متون نوشته شده از الکندی (ابویوسف یعقوب بن اسحاق الکِنْدی)، فیلسوف و دانشمند برجسته جهان اسلام، که حدود سالهای ۸۵۰ تا ۸۷۰ میلادی نگاشته شده، به گرم کردن گوهرها برای بهبود ظاهر آنها اشاره شده است. این موضوع نشان میدهد که دانش مربوط به بهسازی یاقوت در جهان اسلام نیز شناخته شده و احتمالاً از طریق مسیرهای تجاری میان سریلانکا، هند و خاورمیانه منتقل شده بود.
سال ها بعد، ابوریحان بیرونی نیز در آثار خود به ویژگیهای گوهرها و تأثیر حرارت بر برخی از آنها اشاره کرده است. این منابع تاریخی نشان میدهند که بهسازی یاقوت نه یک فناوری مدرن، بلکه دانشی با سابقهای طولانی در تمدنهای آسیایی است.
تمبر یادبود ابوریحان بیرونی، منتشرشده توسط پست اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۷۳ به مناسبت هزارمین سالگرد تولد این دانشمند ایرانی
الجماهر فی معرفه الجواهر یکی از مهمترین آثار ابوریحان بیرونی در زمینه شناخت گوهرها و کانیهاست. این کتاب که در اوایل سده پنجم هجری نوشته شد، از نخستین منابع علمی درباره ویژگیهای فیزیکی و ظاهری گوهرسنگها به شمار میرود.،این کتاب امروزه یکی از منابع تاریخی مهم برای مطالعه پیشینه گوهرشناسی در جهان اسلام محسوب میشود و نشان میدهد که بررسی علمی گوهرها، قرنها پیش از شکلگیری گوهرشناسی مدرن مورد توجه دانشمندان بوده است.
روشهای سنتی بهسازی
در گذشته، بهسازی یاقوت با استفاده از کورههای ابتدایی، زغال و دمیدن هوا توسط لولههای دستی (Blowpipe) انجام میشد. دمای این روشها احتمالاً در حدود ۱۱۰۰ تا ۱۳۰۰ درجه سانتیگراد بوده است؛ دمایی که برای ایجاد تغییرات قابل توجه در بسیاری از نمونههای طبیعی کوراندوم کافی است.
هدف اصلی این عملیات، کاهش تیرگی، بهبود توزیع رنگ و تغییر یا حل شدن اینکلوژنهای روتیلی (Silk Inclusions) بود. بسیاری از این تغییرات همان فرآیندهایی هستند که امروزه نیز در آزمایشگاههای گوهرشناسی به عنوان نشانههای بهسازی حرارتی بررسی میشوند.
تحول در قرن بیستم
نقطه عطف اصلی در تاریخ بهسازی یاقوت، توسعه کورههای الکتریکی و کنترلشده در تایلند در نیمه دوم قرن بیستم بود. با امکان کنترل دقیق دما، زمان و شرایط اکسیدکننده یا احیاکننده، فرآیند بهسازی از یک هنر سنتی به یک فناوری صنعتی تبدیل شد.
در این دوره، دماهای ۱۲۰۰ تا ۱۸۰۰ درجه سانتیگراد برای بهبود رنگ و شفافیت یاقوت به طور گسترده مورد استفاده قرار گرفتند. همچنین پژوهشگران دریافتند که عملیات حرارتی در دماهای پایینتر (حدود ۸۰۰ تا ۱۱۰۰ درجه سانتیگراد) نیز میتواند تغییرات قابل توجهی در برخی نمونهها ایجاد کند، بدون آنکه همه شواهد میکروسکوپی به طور کامل از بین بروند.
اهمیت تشخیص یاقوت بهسازیشده
با گسترش بهسازی حرارتی، تشخیص یاقوت طبیعی و بهسازیشده به یکی از مهمترین وظایف آزمایشگاههای گوهرشناسی تبدیل شد. بررسی اینکلوژنها، ابریشم روتیلی، ساختارهای ذوبشده، ترک های کششی و سایر ویژگیهای گوهرشناسی از مهمترین روشهای تشخیص عملیات حرارتی هستند. امروزه مؤسسات معتبر گوهرشناسی جهان مانند GIA، SSEF و Gübelin وضعیت بهسازی یا عدم بهسازی یاقوت را در گزارشهای گوهرشناسی خود به طور دقیق اعلام میکنند.
قبل از عملیات حرارتی، برخی بلورهای ناشناخته با نوارهای موازی از ذرات سفیدرنگ و سوزنهای نازک همراه بودند. پس از عملیات حرارتی، بلورهای بزرگتر ترکهای کششی (tension fissures) ایجاد کردند؛ پدیدهای که در بسیاری از یاقوتهای حرارتدیده مشاهده میشود. در مقابل، هیچ تغییری در سوزنها یا ذرات سفیدرنگ دیده نشد
مقایسه اینکلوژنهای یاقوت پیش از عملیات حرارتی (چپ) و پس از آن (راست). ایجاد ترکهای کششی (Tension fissures) در اطراف بلورهای میکا یکی از تغییرات میکروسکوپی قابل بررسی در شناسایی یاقوتهای حرارتدیده است
در مؤسسه گوهرشناسی کیپا نیز تشخیص یاقوت بهسازیشده بر پایه بررسیهای تخصصی آزمایشگاهی و مطالعه ویژگیهای گوهرشناسی نمونه انجام میشود. ارزیابی دقیق اینکلوژنها و شواهد مرتبط با عملیات حرارتی، امکان تشخیص بهسازی و ثبت آن در گزارش گوهرشناسی را فراهم میکند و به خریداران، فروشندگان و مجموعهداران کمک میکند تا درباره اصالت و وضعیت بهسازی یاقوت تصمیم آگاهانهتری بگیرند.
طبقهبندی انواع بهسازی یاقوت
بیشتر بخوانید:
تاریخچه بهسازی یاقوت با شیشه حاوی سرب
یاقوتهای معدن ماگوک: جواهرات خونین برمه
یاقوت خون کبوتری (Pigeon Blood Ruby)
یاقوت مصنوعی یا آزمایشگاهی
آنالیز یک یاقوت غیر معمول
بررسی جیدیت مشکوک به بهسازی با پلیمر
جمعبندی
تاریخچه بهسازی یاقوت نشان میدهد که این فرآیند ریشهای عمیق در تمدنهای آسیایی دارد و سابقه آن به دستکم ۱۵۰۰ تا ۱۸۰۰ سال پیش در سریلانکا بازمیگردد. نخستین اشاره مکتوب شناختهشده به این روش در آثار الکندی در قرن نهم میلادی دیده میشود و سپس این دانش از طریق شبکههای تجاری و فرهنگی به سایر مناطق تولیدکننده یاقوت گسترش یافت. در قرن بیستم، با توسعه کورههای مدرن و کنترل دقیق شرایط حرارتی، بهسازی یاقوت به یکی از مهمترین فناوریهای صنعت گوهر تبدیل شد. امروزه اگرچه عملیات حرارتی در بازار جهانی امری رایج و پذیرفتهشده است، اما تشخیص دقیق بهسازی همچنان نقش اساسی در تعیین ارزش، اصالت و اعتبار یاقوت دارد.
منبع
Notari, F., et al. (2018). The Heat Treatment of Corundum at Moderate Temperature.
نظرات کاربران