در گوهرشناسی، شناسایی و نامگذاری گوهرسنگها بر اساس یک نظام طبقهبندی علمی انجام میشود. این نظام بر پایهی ویژگیهای بنیادی کانیها، مانند ترکیب شیمیایی و ساختار بلوری، شکل گرفته و به گوهرشناسان کمک میکند تا رابطهی میان گوهرسنگهای مختلف را بهدرستی درک کنند. در این طبقهبندی، سه اصطلاح گروه (Group)، گونه (Species) و واریته (Variety) از مهمترین مفاهیم هستند که هر یک جایگاه مشخصی در این سلسلهمراتب دارند و از کلیترین تا جزئیترین سطح، گوهرسنگها را دستهبندی میکنند.
سلسلهمراتب طبقهبندی گارنت از گروه تا گونه و واریته.
نموداری که گروه، گونه و واریتههای فلدسپار را نشان میدهد. یک گروه کانی از چندین گونه کانیِ بسیار نزدیک به هم تشکیل شده است.
در کانیشناسی (Mineralogy) بیش از ۲۰۰۰ نوع مختلف کانی وجود دارد. برای اینکه مطالعه و طبقهبندی این تعداد زیاد آسانتر شود، در گام نخست آنها را به مجموعهای از گروهها تقسیم میکنند که هر گروه شامل کانیهایی است که ویژگیها یا خصوصیات مشابهی با یکدیگر دارند.
در گوهرشناسی (Gemmology)، به دلیل اینکه تعداد کانیهای گوهری محدودتر است، تنها چند گروه از کانیها وجود دارند که شباهتهای کافی برای قرار گرفتن در یک گروه را دارند. این گروهها عبارتاند از گروه فلدسپار (Feldspar)، گروه گارنت (Garnet) و گروه تورمالین (Tourmaline).
کانیهای گوهری سپس به گونهها (Species) تقسیم میشوند که هر یک دارای ترکیب شیمیایی و ویژگیهای اختصاصی خود هستند. هر گونه نیز به واریتهها یا انواع (Varieties) تقسیم میشود که تفاوت آنها با یکدیگر تنها در رنگ یا ظاهر کلی است.
برای مثال، اگر از گروه گارنت شروع کنیم، میتوان یک «درخت خانوادگی» ترسیم کرد که از این گروه منشعب شده و به گونههایی مانند آندرادیت (Andradite)، گروسولار (Grossular) و اسپسارتیت (Spessartite) میرسد و سپس هر یک از این گونهها به واریتههای رنگی مختلف خود تقسیم میشوند.
بهدلیل اینکه یک سنگ قیمتی ممکن است بر اساس گروه، گونه یا واریته با نامهای متفاوتی شناخته شود، بهراحتی ممکن است باعث سردرگمی شود. برای رفع این ابهام، گوهرسنگ هایی که در دو یا چند مورد از این دستهبندیها بیش از یک نام معتبر دارند، در جدول زیر فهرست شدهاند.
ترجمه ی جدول بالا:
| گروه | گونه (Species) | برخی واریته های معروف یا توضیح |
|---|---|---|
| – | بریل (Beryl) | زمرد، آکوامارین، مورگانیت (صورتی)، هلیودور (زرد)، گوشنیت (بیرنگ) |
| – | کریزوبریل (Chrysoberyl) | کریزوبریل (زرد یا زرد مایل به سبز)، الکساندریت (قرمز در نور تنگستن، سبز در نور روز)، سیموفان (چشمگربهای) |
| – | کوراندوم (Corundum) | یاقوت ، سافایر (آبی، بنفش، سبز، زرد، صورتی، نارنجی و بیرنگ) |
| فلدسپار | ارتوکلاز | آدولاریا (بیرنگ)، موناستون، ارتوکلاز زرد |
| میکروکلین | آمازونیت (سبز) | |
| سانیدین | بیرنگ تا قهوهای (کمیاب) | |
| پلاژیوکلاز | لابرادوریت، الیگوکلاز، ساناستون، آلبیت موناستون | |
| گارنت | آلماندین | قرمز مایل به ارغوانی |
| پیروپ | قرمز خونی رنگ | |
| گروسولار | هسونیت، هیدروگروسولار، تساوریت | |
| آندرادیت | دمانتوئید، آندرادیت زرد، ملانیت (سیاه) | |
| اسپسارتیت | نارنجی، زرد، قرمز شعلهای | |
| اوواروویت | سبز زمردی | |
| – | اوپال | اوپال سفید، اوپال سیاه، اوپال آبی، اوپال آتشین مکزیکی، اوپال معمولی، هیالیت |
| – | کوارتز | آمتیست، سیترین، رز کوارتز، کریستال کوهی، آونتورین، چشمببری، چشمشاهی، جاسپر، کوارتز چشمگربهای |
| – | کلسدونی | کلسدونی، عقیق، کارنلین، کریزوپراز، اونیکس، ساردونیکس |
| تورمالین | آکرویت | بیرنگ |
| شورل | سیاه | |
| ایندیکولیت | آبی | |
| سایر واریتهها | قرمز، صورتی، سبز، زرد و قهوهای |
گونه (Species) در گوهرشناسی
در این میان، گونه (Species) مهمترین و بنیادیترین واحد طبقهبندی به شمار میرود. هر گونه به مجموعهای از کانیها گفته میشود که دارای ترکیب شیمیایی مشخص و ساختار بلوری یکسان باشند. به عبارت دیگر، اگر فرمول شیمیایی و آرایش اتمها در شبکهی بلوری یک کانی ثابت باشد، آن کانی به عنوان یک گونهی مستقل شناخته میشود. برای مثال، کوارتز گونهای با فرمول شیمیایی SiO₂، بریل گونهای با فرمول Be₃Al₂(Si₆O₁₈) و کوراندوم گونهای با فرمول Al₂O₃ هستند. تفاوت در رنگ یا ظاهر این کانیها، تا زمانی که ترکیب شیمیایی و ساختار بلوری آنها تغییر نکند، باعث تغییر گونه نمیشود.
واریته (Variety) در گوهرشناسی
واریته (Variety) زیرمجموعهی یک گونه است و زمانی شکل میگیرد که یک گونه، بدون تغییر در ساختار بلوری یا ترکیب شیمیایی اصلی، به دلیل وجود مقدار بسیار اندکی از عناصر ناخالصی یا بروز پدیدههای نوری، ظاهر متفاوتی پیدا کند. در چنین حالتی، ماهیت کانی همچنان همان گونهی اصلی است، اما به دلیل تفاوت در رنگ یا ویژگیهای ظاهری، نام واریتهی دیگری برای آن به کار میرود. برای نمونه، در گونهی کوراندوم، حضور مقدار کمی کروم موجب ایجاد رنگ قرمز شده و این واریته یاقوت سرخ (Ruby) نامیده میشود، در حالی که سایر رنگهای این گونه، مانند آبی، زرد، صورتی یا سبز، در گروه واریتههای یاقوت کبود (Sapphire) قرار میگیرند. همچنین در گونهی بریل، رنگ سبز حاصل از حضور کروم یا وانادیوم، واریتهی زمرد (Emerald) را به وجود میآورد، رنگ آبی یا سبزآبی، واریتهی آکوامارین (Aquamarine) و رنگ صورتی، واریتهی مورگانیت (Morganite) را تشکیل میدهد. بنابراین، واریتهها تنها از نظر رنگ یا برخی ویژگیهای ظاهری با یکدیگر تفاوت دارند و از نظر ترکیب شیمیایی و ساختار بلوری، همان گونهی اصلی محسوب میشوند.
بیشتر بخوانید:
آشنایی با سنگ آکواپراز؛ جواهر سبزآبی نوظهور در خانوادهی کلسدونی
خانواده سنگی تورمالین: گنج رنگارنگ طبیعت
گوهرهای خانواده کراندوم (یاقوت و سافایر)
کوارتز دودی (Smoky Quartz)
کوارتز توتفرنگی (Strawberry Quartz)
واریته های (Varieties) گونه (Species) بریل
واریته های کوراندوم (Corundum)
گونهها و واریتههای رنگی تورمالین
برخی از واریته های کوارتز
آگات از واریته های کلسدونی است
واریته های اوپال
گروه (Group) در گوهرشناسی
در سطحی بالاتر، گروه (Group) قرار دارد که مجموعهای از دو یا چند گونهی متفاوت را در بر میگیرد. گونههای یک گروه، ساختار بلوری مشابه و بسیاری از ویژگیهای فیزیکی مشترک دارند، اما ترکیب شیمیایی آنها به دلیل جانشینی عناصر مختلف در ساختمان بلوری، با یکدیگر تفاوت دارد. به همین دلیل، گروه را میتوان خانوادهای از گونههای نزدیک به هم دانست. برای مثال، گروه گارنت شامل گونههایی مانند پیروپ (Pyrope)، آلماندین (Almandine)، گروسولار (Grossular) و اسپسارتین (Spessartine) است که هر یک گونهای مستقل با ترکیب شیمیایی ویژهی خود هستند، اما همگی در یک گروه قرار میگیرند. برخی از این گونهها نیز دارای واریتههای شناختهشدهای هستند؛ برای نمونه، تساوریت (Tsavorite) و هسونیت (Hessonite) واریتههایی از گونهی گروسولار به شمار میروند. همچنین گروه فلدسپار (Feldspar Group) گونههایی مانند آلبیت، آنورتیت و ارتوکلاز را در بر میگیرد و گروه تورمالین (Tourmaline Group) نیز شامل گونههایی مانند اِلبایت، شورل و دراویت است.
برخی از گوهرسنگ های گروه گارنت
به طور خلاصه، گروه بالاترین سطح این بخش از طبقهبندی است و چند گونهی خویشاوند را در بر میگیرد. گونه واحد اصلی و علمی طبقهبندی محسوب میشود و بر اساس ترکیب شیمیایی و ساختار بلوری تعریف میشود. واریته نیز پایینترین سطح این سلسلهمراتب است و به تفاوتهای رنگی یا پدیدههای نوری در یک گونه اشاره دارد، بدون آنکه ماهیت شیمیایی یا ساختار بلوری آن دچار تغییر شده باشد.
منبع: Gemmology از Peter G.Read
نظرات کاربران