بجز اطلاعات اندک موجود ناحیه خاورمیانه یکی از ناشناخته ترین نواحی دنیا از نظر آثار فسیلی مهره دارن دوران ،دوم بویژه دایناسورهاست. در این میان ایران یکی از نقاطی است که بیشترین پتانسیل را برای یافته های تازه دارد چرا که نهشته های قاره ای این دوران پهنه های وسیعی از آن را بویژه در ناحیه کرمان و خاور ایران مرکزی در بر گرفته است. در تابستان ۱۳۸۱ گروه اکتشافی ایرانی – برزیلی با حمایت سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، فعالیتهای تازه ای را برای پی جویی نواحی مستعد کشف خزندگان دوران دوم در نواحی شمال کرمان آغاز کرد. در این برنامه ردپاهای گزارش شده در دره نیزار در شمال زرند متعلق به ژوراسیک زیرین مورد بررسی دوباره قرار گرفت و مشخص شد که این آثار که در دو افق مجزا در این ناحیه یافت شده اند، بر خلاف دیدگاه های پیشین به دایناسورهای گوشت خوار تعلق دارد. همچنین پی جویی در نهشته های سرخ رنگ ژوراسیک بالایی / کرتاسه زیرین در ناودیس آب بید در یال غربی کوه تخت گاه در شمال کرمان، منجر به شناسایی نخستین آثار اسکلت دایناسورها شامل یک دندان دایناسور گوشت خوار و همچنین قطعاتی از استخوان شد.
کلید واژه های دیرینه اثر شناسی دیرینه شناسی مهره داران، دایناسورها، کرمان، ایران.
Abstract
Besides some limited information available in the literature, the record of Mesozoic vertebrates, specially dinosaur faunas, in the Middle East are scarce.
Among the countries of this region, Iran has the greatest potential for new findings, since extensive areas with Mesozoic continental deposits, particularly around Kerman and east of Central Iran are reported. An Iranian-Brazilian expedition, with the support of the Geological Survey of Iran, was scheduled in September 2002 in northern parts of Kerman area in order to investigate the potential for finding Mesozoic terrestrial fossils. In this survey the lower Jurassic dinosaur footprints of the Neyzar Valley was restudied. Reinterpretation of these footprints which are found in two different horizons indicates that they were made rather by theropod than ornithopod dinosaurs
Prospecting in the Late Jurassic / Early Cretaceous red beds of the Ab Bid syncline, western flank of Kuh-e-Takhtgah, north of Kerman, yielded the first dinosaur skeletal remains, including a complete theropod dinosaur tooth crown and some bone fragments
Key Words: Palaeoichnology, Vertebrate Palaeontology, Dinosaurs, Kerman, Iran 
شکل ۲ – پارامترهای به کار رفته در توصیف و اندازه گیری ردپاهای شمال کرمان همراه با تصویر توپوگرافی رسم شده این آثار توسط نرم افزار سورفر و بازسازی ردپاهای نا مشخص
(II) نگشت کناری راست چپ در پای راست چپ (III) انگشت میانی (IV) انگشت کناری چپ راست در پای راست/چپ
(ترسیم ها از مجید میرزایی عطا آبادی)
(A) پارامترهای به کار رفته در اندازه گیری ردپاها
(BP) طول ردپا، (AC) عرض ردپا، (OC) طول انگشت OB II) طول انگشت OA) ، III) طول انگشت MN) IV) عرض انگشت KL) II) عرض انگشت II) III) عرض انگشت BOC) IV) زاویه بین انگشت AOC) II-III) زاویه بین انگشت BC) II-IV) فاصله سر انگشت AB) II-III)فاصله سر
انگشت PF) III-IV) طول کف پا (BQ) طول آزاد انگشت III
(B) ترسیم توپوگرافی ردپای دایناسور یافت شده در نهشته های ژوراسیک بالایی منطقه به بیدو
(GSIM-DF4) .
(C) ترسیم توپوگرافی ردپای دایناسور یافت شده در نهشته های ژوراسیک زیرین، افق بالایی دره نیزار
(D) ترسیم توپوگرافی ردپای دایناسور یافت شده در نهشته های ژوراسیک ،زیرین افق پایینی دره نیزار (GSIM-DF1)
(E) ترسیم و بازسازی ردپای دایناسور نامشخص یافت شده در نهشته های ژوراسیک زیرین افق بالایی دره نیزار (۱۹۷۲ Lapparent and Davoudzadeh)
(F) ترسیم و بازسازی جدید ردپای دایناسور در شکل ۲-E
شکل ۳- آثار ردپای دایناسورها در شمال کرمان
(A) دورنمایی از دره نیزار محل اصلی حاوی ردپاهای ژوراسیک زیرین (عکس از جعفر صبوری)
(B) افق بالایی حاوی ردپای دایناسورها در دره نیزار (عکس از جعفر صبوری)
(C) ردپای دایناسور با حفظ شدگی خوب از افق بالایی دره نیزار (عکس از جعفر صبوری)
(D) ردپای دایناسور با حفظ شدگی ضعیف از افق بالایی دره نیزار (عکس از جعفر صبوری)
(E) ردپای دایناسور با حفظ شدگی متوسط (GSIM-DF1) از افق پایینی دره نیزار عکس از A. F. de Lapparent) (F) ردپای دایناسور با حفظ شدگی متوسط (GSIM-DF4) از منطقه بیدو (عکس از مجید میرزایی عطا آبادی)
شکل ۴ آثار اسکلتی دایناسور ها در شمال کرمان
(A) دور نمایی از کوه تخت گاه و ناودیس آب بید محل اصلی حاوی آثار اسکلتی دایناسورهای ژوراسیک بالایی/کرتاسه زیرین در شمال کرمان جنوب راور (عکس از Alexander Kellner)
(B,C)رسوبات سرخ آواری ژوراسیک بالایی/کرتاسه زیرین در ناودیس آب بید (عکسها از Alexander Kellner و Fabio M. Dalla Vecchia )
(D)قطعه استخوانی بزرگ دایناسور به صورت برجا در رسوبات سرخ آواری ژوراسیک بالایی/کرتاسه زیرین در ناودیس آب بید
عکس از (Fabio M. Dalla ecchia )
(E) دندان دایناسور یافت شده از رسوبات سرخ آواری ژوراسیک بالایی/کرتاسه زیرین در ناودیس آب بید (عکس از Alexander Kellner)
(F)قطعه استخوانی بزرگ پس از جدا شدن از سطح سنگ (عکس از Alexander Kellner)
(G)قوس موجود در قطعه استخوانی بزرگ که بیانگر تعلق آن به یک استخوان بزرگتر است (عکس از Alexander Kellner)
مقدمه
نخستین آثار دایناسورها در ایران در اوخر دهه ۱۳۴۰ توسط کارشناسان شرکت ملی فولاد ایران شهرابی و (رضایی) در نهشته های ژوراسیک زیرین کرمان در دره نیزار شمال زرند شناسایی شد و به دنبال آن نخستین پی جویی سیستماتیک دایناسورها در ایران در اوایل سال های ۱۳۴۹- ۱۳۴۸ در ناحیه کرمان صورت پذیرفت
که نتایج آن در گزارش شماره ۲۶ سازمان زمین شناسی کشور منتشر گردید.
(۱۹۷۲)Lapparent &Davoudzadeh در این گزارش، ۲۳ رد پای دایناسورهای یافت شده در نواحی مورد مطالعه را در ۵ تیپ ( ۴ تیپ متعلق به گیاه خواران و ۱ تیپ متعلق به گوشت خواران ) رده بندی کردند. پس از آن (۱۹۷۵)Lapparent&Nowgolsadat ردپای دایناسور یافت شده از ناحیه زیر آب مازندران در منطقه البرز را نیز مورد بررسی قرار داده آن را Iranosauripus zerabensis معرفی کردند. پس از و آن تنها (۱۹۸۳).Kluyver et al در شرح نقشه زمین شناسی لکرکوه اشاره ای به حضور ردپای دایناسورهای ارنیتومایمید (Ornithomimid) در رسوبات کرتاسه بالایی این ناحیه نمودند. بجز ردپای منفردی که به تازگی در منطقه بیدو یافت شـــــــــــده (میرزایی عطا آبادی، ۱۳۷۹) و به نظر میرسد خاستگاه آن ماسه سنگهای سازند بیدو باشد، تاکنون گزارش دیگری از ردپا و دیگر آثار دایناسورها در ایران ارائه نشده است (۲۰۰۲,Mirzaie Ataabadi) . به تازگی، شهریور ۱۳۸۱ در نتیجه دومین پی جویی دایناسورها در ایران که با همکاری سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور و موزه ملی برزیل صورت پذیرفت نخستین آثار اسکلتی دایناسورها نیز در ایران شناسایی گردید که در این مقاله، ضمن مروری بر آثار قدیمی یافت شده و بررسی دوباره آنها، یافته های جدید نیز مورد مطالعه قرار گرفته است.
دانلود فایل مقاله
نوشته: مجید میرزایی عطا آبادی، الکساندر و آ. کلنر فابیو .م. دالاوکیا و هلدر دو پائولا سیلوا
نظرات کاربران