پریدوت (Peridot) گونهای جواهری از کانی الیوین (Olivine) است که در شرایط مختلف زمینشناسی شکل میگیرد. اما بخش بسیار نادری از این گوهر در دل شهابسنگهای پالاسیت (Pallasite) یافت میشود. این منشأ فرازمینی باعث شده پریدوت در شمار کمیابترین گوهرکهکشانی قرار گیرد و ارزش علمی و کلکسیونی ویژهای داشته باشد.
پالاسیت؛ میزبان گوهرهای آسمانی
پالاسیتها شهابسنگهایی آهن-سنگیاند که ترکیبی از آلیاژ نیکل–آهن و بلورهای الیوین دارند. این ترکیب در اثر رویدادهای کیهانی، زمانی که هسته و گوشتهی اجرام آسمانی با هم آمیخته میشوند، شکل گرفته است. الیوین موجود در پالاسیتها گاهی شفاف و سبزرنگ است و پس از تراش به صورت پریدوت درمیآید. برخی از این بلورها هنگام ورود شهابسنگ به جو زمین از دما و فشار بالا جان سالم به در میبرند.
تاریخچه و کشفیات مهم
- نخستین توصیف پالاسیت توسط پیتر سیمون پالاس در قرن هجدهم از شهابسنگ کراسنویارسک (Krasnoyarsk).
شهابسنگ کراسنویارسک
- ایگل استیشن، آمریکا (Eagle Station): پریدوت تراشخوردهی این پالاسیت در موزه تاریخ طبیعی آمریکا نگهداری میشود.
- مولونگ، استرالیا (Molong): سقوط در ۱۹۱۲؛ نخستین تراش رسمی پریدوت پالاسیتی در سال ۱۹۱۶ از این شهابسنگ ثبت شد.
- برنهام، آمریکا (Brenham): در دههی ۱۹۲۰ تلاشی برای ساخت انگشتر با پریدوت پالاسیتی انجام شد که سنگ شکست.
- اسکل، آرژانتین (Esquel): یکی از مشهورترین پالاسیتهای جهان که بلورهای شفاف آن به جواهرات کوچک اما ارزشمند تراش داده شدهاند.
ویژگیهای علمی و گوهرشناسی
رنگ و شفافیت
پریدوتهای پالاسیتی از سبز زیتونی تا سبز مایل به زرد متغیرند. شفافیت آنها از شفاف تا نیمهشفاف است و وجود ترکها و اینکلوژنها (Inclusions) باعث کدری نسبی در برخی نمونهها میشود.
وزن مخصوص و شاخص شکست
اندازهگیریها نشان داده وزن مخصوص آنها در محدودهی ۳٫۳۷ تا ۳٫۴۷ است که با پریدوت زمینی همپوشانی دارد. شاخص شکست نیز مشابه است، هرچند در نمونههای ایگل استیشن به دلیل آهن بیشتر، اندکی بالاتر ثبت شده است.
مقاومت و شکنندگی
پریدوت پالاسیتی نسبت به بسیاری از گوهرها نرمتر و شکنندهتر است. بلورها اغلب ترکدارند و بازده تراش آنها بهطور میانگین تنها ۱۵ تا ۲۰ درصد است.
اینکلوژنها (Inclusions)
یکی از ویژگیهای منحصربهفرد پریدوتهای پالاسیتی وجود اینکلوژنهایی است که در نمونههای زمینی مشاهده نمیشوند:
- ذرات فلزی نیکل–آهن با جلای فلزی.
- اینکلوژنهای سوزنیشکل.
- لکههای اکسید آهن که در نور انعکاسی حالت رنگینکمانی ایجاد میکنند.
بررسی شهاب سنگ پالاسیت در ایران توسط مرکز شهاب سنگ شناسی کیپا
تفاوت پریدوت زمینی و پریدوت شهابسنگی
پریدوتهای زمینی معمولاً رنگی شفافتر و زندهتر دارند، در حالی که پریدوتهای پالاسیتی بیشتر سبز زیتونی یا مایل به زرد هستند. درون آنها اینکلوژنهای فلزی و سوزنیشکل مشاهده میشود که در نمونههای زمینی وجود ندارد. شکنندگی بالاتر و ترکهای بیشتر نیز از دیگر تفاوتهاست. همچنین برخی نمونهها به دلیل آهن بیشتر، شاخص شکست بالاتری نشان میدهند.
بیشتر بخوانید:
شهاب سنگ پالاسیتی اسپرینگ واتر
پالاسیت ها
شهابسنگ ایمیلاک (Imilac)
استفاده از شهابسنگ در جواهرسازی
شهابسنگ فوکانگ
چرا پریدوت یک گوهرکهکشانی منحصربهفرد است؟
پریدوت پالاسیتی تنها یک گوهر نیست، بلکه قطعهای از تاریخ کیهان است. برخلاف پریدوتهای زمینی که در بسترهای آتشفشانی یا دگرگونی شکل گرفتهاند، این گوهر از دل شهابسنگهایی پدید آمده که میلیونها سال در فضا سفر کردهاند.
ویژگیهای خاص آن عبارتاند از:
- منشأ فرازمینی و پیدایش در شهابسنگهای پالاسیت.
- رنگ سبز زیتونی و گاه کدرتر نسبت به پریدوتهای زمینی.
- وجود اینکلوژنهای فلزی و سوزنیشکل منحصربهفرد.
- شکنندگی و ترکخوردگی ناشی از تنشهای کیهانی.
تمام این موارد پریدوت پالاسیتی را به یک گوهرکهکشانی واقعی تبدیل کرده است؛ سنگی که زیبایی و ارزش علمی را توأمان در خود دارد.
ارزش و جایگاه
پریدوتهای پالاسیتی بسیار نادر و کلکسیونیاند. بیشتر نمونههای تراشخورده کمتر از یک قیراط وزن دارند. این گوهرکهکشانی نهتنها بهعنوان یک سنگ زینتی، بلکه بهعنوان یادگاری از کیهان ارزشمند است.
نتیجهگیری
پریدوت پالاسیتی ترکیبی از علم، تاریخ و زیبایی است. این گوهرکهکشانی نشان میدهد که جواهرات تنها از دل زمین استخراج نمیشوند، بلکه گاهی از آسمان بر ما نازل میشوند. نایابی و ویژگیهای خاص آن باعث شده در شمار کمیابترین گوهرهای جهان جای گیرد.
منبع
John Sinkankas, John I. Koivula, and Gerhard Becker (1992). Peridot as an Interplanetary Gemstone. Gems & Gemology, Vol. 28, No. 1, pp. 43–۵۱. Gemological Institute of America.
نظرات کاربران