اسفالریت را نباید صرفاً بهعنوان کانی همراه در معادن سرب و روی در نظر گرفت؛ این کانی در شرایط مناسب میتواند از نظر گوهرشناسی نیز اهمیت داشته باشد و نمونههای گوهری آن، بهویژه بهعنوان گوهر کلکسیونی، مورد توجه قرار میگیرند.
اسفالریت ، ۲۱.۵۳ قیراط، ۱۷ در ۱۳.۹ میلیمتر، معدن PC، جفرسون، مونتانا در آمریکا
اسفالریت (Sphalerite) یکی از مهمترین کانیهای سولفیدی روی و از کانیهایی است که در نمونههای شفاف و مناسب تراش، میتواند جلوهای بسیار زیبا و چشمگیر داشته باشد. این کانی در رنگهای متنوعی دیده میشود و در نمونههای تراشخورده، به دلیل ضریب پراکندگی نوری بسیار بالا، آتش (Dispersion) قابلتوجهی ایجاد میکند؛ بهگونهای که پراکندگی آن حدود سه برابر الماس است.
با وجود زیبایی نوری، سختی آن در مقیاس موس حدود ۳٫۵ تا ۴ است. به همین دلیل، استفاده از آن در جواهرات روزمره با محدودیت همراه است و در صورت استفاده، به تنظیمات محافظ و مراقبت بیشتری نیاز دارد.
همچنین اسفالریت دارای کلیواژ کامل (Perfect Cleavage) است؛ بنابراین ضربه میتواند باعث جدا شدن یا شکستن آن در امتداد سطوح کلیواژ شود.
این حلقه با طلای ۱۸ عیار به نور اجازه ورود به سنگ مرکزی اسفالریت ۳۵.۷ قیراطی را میدهد و همچنین از آن در برابر خراش و ضربه محافظت میکند.
رنگ اسفالریت
اسفالریت میتواند در رنگهای زرد، قهوهای، قرمز، نارنجی، سبز، خاکستری، سیاه و حتی بیرنگ دیده شود. رنگ آن تا حد زیادی به ترکیب شیمیایی و بهویژه حضور عناصر کممقدار در ساختار کانی وابسته است. آهن یکی از عناصر مهمی است که میتواند بر رنگ اسفالریت تأثیر بگذارد و افزایش مقدار آن معمولاً با تیرهتر شدن رنگ همراه است. نمونههای غنی از آهن ممکن است رنگهایی بسیار تیره تا تقریباً سیاه داشته باشند.
اسفالتها در رنگهای مختلفی از جمله قهوهای، نارنجی، زرد، سبز، نارنجی-قرمز، قرمز، خاکستری مایل به سفید، سیاه و حتی (بسیار به ندرت) بیرنگ دیده میشوند
ترکیب سختی پایین و کلیواژ مشخص، یکی از مهمترین دلایلی است که اسفالریت را برای استفاده روزمره در انگشتر یا جواهرات در معرض ضربه، گزینهای حساس میکند.
ویژگیهای نوری و شناسایی
اسفالریت از نظر ویژگیهای نوری، کانی بسیار شاخصی است. ضریب شکست آن حدود ۲٫۳۷ تا ۲٫۵۰ و وزن مخصوص آن حدود ۳٫۹۰ تا ۴٫۱۰ گزارش شده است. پراکندگی نوری آن نیز حدود ۰٫۱۵۶ است؛ عددی بسیار بالا که دلیل ایجاد آتش شدید در نمونههای تراشخورده است.
اسفالریت در سیستم بلوری مکعبی متبلور میشود و از نظر ترکیب شیمیایی عمدتاً از سولفید روی (ZnS) تشکیل شده است. حضور آهن و برخی عناصر دیگر میتواند ترکیب و ویژگیهای ظاهری آن را تغییر دهد. نام اسفالریت از واژه یونانی sphaleros به معنی «فریبنده» گرفته شده است؛ نامی که به دشواری تشخیص این کانی از برخی کانیهای مشابه در گذشته اشاره دارد.
یکی دیگر از نکات مهم در شناسایی اسفالریت، ارتباط آن با ورتزیت (Wurtzite) است. اسفالریت و ورتزیت هر دو ترکیب شیمیایی ZnS دارند، اما در ساختار بلوری با یکدیگر تفاوت دارند و بهعنوان پلیمورفهای یک ترکیب شناخته میشوند.
انواع و نامهای قدیمی
اسفالریت در منابع معدنی با نامهای دیگری نیز شناخته شده است. مارماتیت (Marmatite) معمولاً برای گونههای تیره و غنی از آهن به کار میرود. اصطلاحاتی مانند Blende و Ruby Blende نیز در منابع قدیمیتر برای برخی انواع اسفالریت دیده میشوند. Cleiophane نیز نامی است که برای نوع روشنتر و کمآهنتر اسفالریت استفاده شده است.
اسفالریت تراشخورده، ۱۴.۲۹ قیراط، ۱۶ در ۱۲ میلیمتر، اسپانیا.
اسفالریت تراشخورده به وزن ۱۶۳.۴ قیراط، در موزه زمینشناسی کانتونال ، لوزان، سوئیس به نمایش گذاشته شده
فلورسانس و ویژگیهای نوری ویژه
برخی نمونههای اسفالریت در زیر تابش فرابنفش میتوانند فلورسانس نارنجی تا قرمز نشان دهند. شدت و رنگ این پدیده به ترکیب شیمیایی و شرایط تشکیل نمونه وابسته است. اسفالریت همچنین میتواند پدیدههایی مانند شکست مضاعف غیرعادی و در برخی نمونهها ویژگیهای الکتریکی خاص از جمله پیزوالکتریسیته حرارتی (Pyroelectricity) و تریبو لومینسانس (Triboluminescence) نشان دهد.
اسفالریت مصنوعی و پدیده چشمگربهای
اسفالریت مصنوعی نیز شناخته شده است، اما نمونههای طبیعی همچنان اهمیت بیشتری در مطالعات کانیشناسی و گوهرشناسی دارند. بر اساس منبع بررسیشده، بهسازی و شناختهشدهای برای اسفالریت گوهرین گزارش نشده است. برخی نمونهها نیز ممکن است به دلیل ساختار داخلی و نحوه قرارگیری اینکلوژن ها، پدیده چشمگربهای (Cat’s-eye) ایجاد کنند.
بیشتر بخوانید:
دانشمندان الماس را ذوب کردند
بررسی یک الماس بنفش بهسازیشده
الماس زعفرانی یا Saffron Diamond
حراج دو الماس آبی با وزن مختلف اما ارزش تقریبا یکسان
اسفالریت در ایران
اسفالریت در ایران نیز بهطور گسترده در ارتباط با کانسارهای سرب و روی گزارش شده است و در چندین منطقه معدنی کشور حضور آن بهصورت مستند ثبت شده است
البته ثبت حضور اسفالریت در یک کانسار بهمعنای گوهرین بودن ماده استخراجشده نیست.
گوهر اسفالریت تراش خورده ایران
پراکندگی جهانی
اسفالریت در بسیاری از نقاط جهان یافت میشود و یکی از مهمترین کانیهای کانسارهای سولفیدی سرب و روی است. نمونههای قابل توجهی از آن در مناطقی از اروپا، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی، آفریقا و آسیا گزارش شده است. برخی ذخایر معدنی به دلیل تولید بلورهای بزرگ و شفاف اسفالریت، از اهمیت ویژهای برای مجموعهداران و مطالعات کانیشناسی برخوردارند.
اسفالریت: اسپانیا. حدود ۶ قیراط.
اسفالریت گرد مقعر با تراش برلیانی و نواحی رنگی قهوهای طلایی، نارنجی، طلایی، زرد و زرد مایل به سبز. ۱۹.۲۴ قیراط، ۱۶.۱۱ میلیمتر. با منشا بلغارستان
نگهداری
به دلیل سختی پایین و کلیواژ کامل، اسفالریت باید از ضربه، فشار و تماس با مواد سختتر محافظت شود. تمیز کردن آن نیز باید با احتیاط انجام شود و برای نمونههای تراشخورده، استفاده در جواهراتی که دائماً در معرض ضربه قرار دارند مناسب نیست.
اسفالریت طلایی دارای درخششهای زرد و قرمز. ۱ قیراط، ۶.۱۴ میلیمتر. سانتاندر، اسپانیا.
نظرات کاربران