در سالهای اخیر، تعداد قطعات شهابسنگ توانبرگ (Twannberg) که در کانتون برن سوئیس کشف میشوند، به شکل چشمگیری افزایش یافته است. تاکنون بیش از ۲۲۰۰ قطعه از این شهابسنگ شناسایی شده و همین تعداد قابلتوجه، توانبرگ را به یکی از مهمترین میدانهای پراکندگی شهابسنگی اروپا تبدیل کرده است.
توانبرگ از نظر علمی نیز اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا این شهابسنگ آهنی در گروه بسیار نادر IIG قرار میگیرد و میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره ترکیب اجرام آسمانی و شرایط شکلگیری آنها در نخستین دورههای تاریخ منظومه شمسی در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
نمونه یک شهاب سنگ سوئیسی TW1727 با خطوط جریان حفظشده؛ تصویر درونکادر جزئیات خطوط جریان را نشان میدهد حدود ۱۷۵ هزار سال پیش، زمانی که این جرم آسمانی به زمین رسید، بخش بزرگی از فلات مرکزی سوئیس تحت تأثیر یخچالهای عظیم قرار داشت. (با عرض ۵ میلیمتر).
میدان پراکندگی توانبرگ در سوئیس
مهمترین قطعات توانبرگ در منطقهای از ژورای کانتون برن، در اطراف توانبرگ و کوه مون سوژه (Mont Sujet)، در ارتفاعات مشرف به دریاچه بیل پیدا شدهاند.
زمینشناس بدا هافمن در حال جستجوی قطعاتی از یک شهاب سنگ در مون سوژه واقع در سوئیس است
بررسیها نشان میدهد که این شهابسنگ حدود ۱۷۵ هزار سال پیش وارد جو زمین شده است. جرم اولیه احتمالاً قطری در حدود ۴ تا ۲۰ متر داشته و جرم آن دستکم به حدود ۲۵۰ تن میرسیده است.
توانبرگ احتمالاً به صورت یک توده یکپارچه به سطح زمین نرسیده است. این جرم آسمانی هنگام عبور از جو متلاشی شده و قطعات آهنی آن در منطقهای به وسعت حدود شش کیلومتر پراکنده شدهاند. به همین دلیل، امروزه به جای یک قطعه بزرگ، با مجموعهای گسترده از قطعات کوچک و بزرگ روبهرو هستیم.
پراکنش شهابسنگها در میدان بارش منطقه توانبرگ (نقاط آبی) و محدوده پوشش یخچالی در بیشینه آخرین عصر یخبندان (LGM؛ ناحیه آبی روشن). نمادهای زرد پراکنش مواد سنگی آلپی را نشان میدهند که در دورههای پیش از LGM توسط یخچالها جابهجا شدهاند. این تصویر اهمیت استفاده از GPS توسط محققان و شکارچیان شهاب سنگ را به وضوح نشان می دهد.
کشف نخستین قطعه؛ آغاز یک داستان علمی
نخستین قطعه شناختهشده توانبرگ در ۹ مه ۱۹۸۴ کشف شد. یک کشاورز سوئیسی هنگام کار در مزرعه خود با تودهای فلزی و غیرمعمول با وزن تقریبی ۱۵ کیلوگرم روبهرو شد.
در ابتدا مشخص نبود این جسم منشأ زمینی دارد یا خیر، اما بررسیهای بعدی نشان داد که این قطعه از جنس آهن بوده و منشأ آن به خارج از زمین بازمیگردد. این کشف آغاز پژوهشهای گسترده درباره توانبرگ و میدان پراکندگی آن شد.
از آن زمان، قطعات بیشتری در منطقه پیدا شدهاند. جستوجوهای سیستماتیک، بهویژه با استفاده از فلزیاب، باعث شده است تعداد نمونههای شناختهشده بهطور قابلتوجهی افزایش پیدا کند.
بدا هوفمان، زمینشناس موزه تاریخ طبیعی برن، نیز به رسانه سوئیسی SRF اشاره کرده است که حدود یک دهه پیش تنها نزدیک به ۴۰۰ قطعه از این شهابسنگ شناخته شده بود، در حالی که امروزه تعداد نمونههای ثبتشده از ۲۲۰۰ قطعه فراتر رفته است.
یک شهابسنگ آهنی بسیار نادر
توانبرگ در گروه شهابسنگهای آهنی طبقهبندی میشود، اما ویژگی مهمتر آن تعلق به گروه بسیار نادر IIG است.
شهابسنگهای آهنی IIG از نظر ترکیب شیمیایی ویژگیهای خاصی دارند و بهطور کلی با مقدار نسبتاً کم نیکل و فسفر قابلتوجه شناخته میشوند. تعداد نمونههای شناختهشده از این گروه در جهان بسیار محدود است.
اهمیت توانبرگ تنها به کمیابی آن محدود نمیشود. ترکیب فلزی این شهابسنگ میتواند اطلاعاتی درباره فرایندهای تشکیل و تحول اجرام کوچک منظومه شمسی در اختیار دانشمندان قرار دهد؛ اجرامی که بقایای آنها میتوانند بخشی از تاریخ اولیه منظومه شمسی را در خود حفظ کرده باشند.
بیشتر بخوانید:
نوع شهاب سنگ قاتل دایناسورها
مرد آهنی؛ مجسمه ای هزارساله از شهاب سنگ
بزرگترین دهانه برخوردی شهاب سنگ
اصول اولیه اکتشاف شهاب سنگ
وقتی یخچالها مسیر شهابسنگ را تغییر دادند
یکی از جذابترین جنبههای توانبرگ این است که تاریخ آن تنها به لحظه ورود به زمین ختم نمیشود.
حدود ۱۷۵ هزار سال پیش، زمانی که این جرم آسمانی به زمین رسید، بخش بزرگی از فلات مرکزی سوئیس تحت تأثیر یخچالهای عظیم قرار داشت. این یخچالها بعدها توانستند قطعات شهابسنگ را جابهجا کنند و در شکلگیری میدان پراکندگی امروزی نقش داشته باشند.
برخی قطعاتی که امروزه در ارتفاعات مختلف پیدا میشوند، میتوانند سرنخهایی درباره حرکت و گستره یخچالهای دوران یخبندان در این منطقه ارائه کنند.
نمونه شهابسنگ توانبرگ TW934. که در فلات توانبرگ یافت شد. تصویر سمت چپ، نمونه کامل را نشان میدهد. طول ضلع مکعب = ۱ سانتیمتر. تصویر سمت راست، نمایی از جزئیات نمونه را با پوسته ذوبشده (Fusion crust) و خطوط جریان (Flow lines) بهخوبی حفظشده نشان میدهد. حفظشدن پوسته ذوبشده نشان میدهد که این شهابسنگ با جابهجایی ملایم روی یخچال منتقل شده است.
به این ترتیب، قطعات توانبرگ را میتوان نوعی آرشیو دوگانه دانست: آنها ابتدا بخشی از یک جرم آسمانی در فضا بودهاند و پس از سقوط به زمین، وارد تاریخ زمینشناسی و اقلیمی سوئیس شدهاند.
در سال ۲۰۱۶، موزه تاریخ طبیعی برن، این یافتهها را در یک نمایشگاه ویژه در معرض دید عموم قرار داد
چرا کشف قطعات جدید اهمیت دارد؟
افزایش تعداد نمونههای توانبرگ فقط به معنای پیدا شدن قطعات بیشتر از یک شهابسنگ نیست. هر نمونه جدید میتواند اطلاعات تازهای درباره ترکیب شیمیایی، ساختار، پراکندگی و تاریخچه این جرم آسمانی در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
از سوی دیگر، محل پیدا شدن هر قطعه میتواند برای بازسازی مسیر جابهجایی آن در اثر فعالیت یخچالها ارزشمند باشد. به همین دلیل، موقعیت دقیق کشف نمونهها نیز در مطالعات علمی اهمیت دارد.
البته پیدا کردن توانبرگ کار سادهای نیست. خاک منطقه مملو از قطعات فلزی زمینی مانند میخ، ورقهای فلزی و دیگر بقایای انسانی است که میتوانند در دستگاههای فلزیاب سیگنال ایجاد کنند. علاوه بر این، جستوجوی شهابسنگ در این منطقه نیازمند دریافت مجوزهای مربوط از نهادهای مسئول، از جمله اداره باستانشناسی منطقه است.
جستوجوی توانبرگ همچنان ادامه دارد
با وجود کشف بیش از ۲۲۰۰ قطعه، داستان توانبرگ هنوز به پایان نرسیده است. پژوهشگران و جویندگان شهابسنگ همچنان در منطقه توانبرگ و مون سوژه به دنبال نمونههای جدید هستند.
افزایش مداوم تعداد قطعات نشان میدهد که میدان پراکندگی این شهابسنگ بسیار غنیتر از چیزی است که در نخستین سالهای پس از کشف تصور میشد.
آخرین یافتهها از سال ۲۰۲۶: حتی ۴۰ سال پس از کشف اولین قطعه، هنوز قطعاتی در کوه مون سوژه (Mont Sujet) یافت میشوند.
توانبرگ امروز تنها یک شهابسنگ آهنی کمیاب نیست؛ بلکه پلی میان تاریخ منظومه شمسی و تاریخ زمین است. هر قطعهای که از خاک ژورای سوئیس بیرون میآید، بخشی از داستان جرمی را آشکار میکند که حدود ۱۷۵ هزار سال پیش از فضا به زمین رسید و سپس برای هزاران سال در میان یخ، خاک و سنگهای زمین پنهان ماند
منبع:SRF
نظرات کاربران