گاهی یک شهابسنگ تنها یک سنگ فضایی نیست؛ بلکه سندی زمینشناسی است که هم تاریخ منظومه شمسی و هم تاریخ زمین را در خود حفظ کرده است. شهابسنگ فسیلی الهاگونیا ۰۰۱ (Al Haggounia 001) یکی از نادرترین نمونههای شناختهشده در جهان است؛ جرمی آسمانی که نهتنها بزرگترین شهابسنگ انستاتیتی شناختهشده جهان به شمار میرود، بلکه شواهد کمنظیری از ذوب برخوردی در سیارک مادر و دگرسانی طولانیمدت در محیط زمین را نیز در خود ثبت کرده است.
چشمانداز منطقه بیابانی جنوب مراکش، محل کشف Al Haggounia 001. شرایط خشک و پایدار این ناحیه باعث حفظ مناسب بسیاری از شهابسنگهای یافتشده در سطح زمین شده است
پژوهشی که توسط آلن ای. روبین (Alan E. Rubin) از دانشگاه کالیفرنیا، لسآنجلس (UCLA) در نشریه Meteoritics & Planetary Science منتشر شده، نشان میدهد که الهاگونیا ۰۰۱ در واقع یک کندریت انستاتیتی نوع EL ذوببرخوردی است که حدود ۲۳ هزار سال پیش در رسوبات کواترنری جنوب مراکش مدفون شده است. این ویژگی، آن را به یکی از مهمترین نمونههای شهابسنگ فسیلی در مطالعات سیارهای تبدیل میکند.
نمونه ای از الهاگونیا ۰۰۱ (Al Haggounia 001) این شهابسنگ آکندریتی در جنوب مراکش کشف شد
شهابسنگ فسیلی چیست؟
در زمینشناسی، به شهابسنگی که پس از سقوط برای مدت بسیار طولانی در رسوبات یا سنگهای زمینی مدفون شود و آثار فرسایش، هوازدگی و دگرسانی محیط زمین را در خود ثبت کند، شهابسنگ فسیلی (Fossil Meteorite) گفته میشود. چنین نمونههایی تنها بقایای یک جرم آسمانی نیستند؛ بلکه بخشی از تاریخ زمین نیز محسوب میشوند.
قطعه ای از شهابسنگ فسیلی الهاگونیا ۰۰۱ (Al Haggounia 001) قطعات این شهابسنگ در میان کنگلومراهای رسوبی یافت شدهاند
الهاگونیا ۰۰۱ نمونهای شاخص از این پدیده است. قطعات این شهابسنگ در میان کنگلومراهای رسوبی یافت شدهاند و با سنگهای آهکی و ریولیتی اطراف درهم آمیختهاند؛ موضوعی که نشان میدهد این جرم آسمانی پس از سقوط، مدت طولانی در محیط زمین باقی مانده و دستخوش فرآیندهای زمینشناسی شده است.
بزرگترین شهابسنگ انستاتیتی شناختهشده جهان
الهاگونیا ۰۰۱ در جنوب مراکش و در نزدیکی یک دشت نمکی کشف شد. مجموع جرم قطعات شناختهشده آن و نمونههای همزادش بیش از سه تن برآورد میشود؛ رقمی که آن را به بزرگترین شهابسنگ انستاتیتی شناختهشده جهان تبدیل میکند. پژوهشگران تخمین میزنند که جرم این شهابسنگ پیش از ورود به جو زمین حدود ۴۰ تن و قطر آن نزدیک به ۳ متر بوده است.
طبق بولتن جهانی شهاب سنگ تا کنون نزدیک به ۳ تن از قطعات این شهاب سنگ جمع آوری شده اند.
این شهابسنگ به خانواده کندریتهای انستاتیتی نوع EL (Enstatite Chondrite, EL) تعلق دارد؛ گروهی بسیار کمیاب از شهابسنگها که در شرایطی با اکسیژن بسیار اندک در اوایل شکلگیری منظومه شمسی به وجود آمدهاند. ترکیب کانیشناسی آن شامل انستاتیت (Enstatite)، تروئیلیت (Troilite)، گرافیت (Graphite)، اولدهامیت (Oldhamite) و دابرئیلیت (Daubréelite) است.
برخوردی که سنگ را از درون دگرگون کرد
مهمترین یافته مقاله این است که الهاگونیا ۰۰۱ یک سنگ ذوببرخوردی (Impact-Melt Rock) است. این بدان معناست که سنگ مادر آن بر اثر برخوردی بسیار پرانرژی در سیارک مادر، تا حد زیادی ذوب شده، اما به طور کامل از بین نرفته است.
در جریان این برخورد، تروئیلیت بخشی از گوگرد خود را به صورت بخار S₂ آزاد کرده است. حبابهای این بخار در مذاب سیلیکاتی به دام افتاده و پس از سرد شدن سریع، حفرههای فراوان (وزیکولها) را در سنگ ایجاد کردهاند. همین حفرهها یکی از مهمترین شواهد ذوب برخوردی در الهاگونیا ۰۰۱ هستند.
همزمان، مذاب فلزی و سولفیدی از بخشهایی از سنگ جدا شده و به نواحی دیگر مهاجرت کرده است. به همین دلیل برخی قطعات الهاگونیا ۰۰۱ تقریباً فاقد فلز هستند، در حالی که قطعات دیگر مقدار قابل توجهی فلز دگرسانشده و لیمونیت را در خود حفظ کردهاند.
بخش دگرسانشده شهابسنگ با حضور لیمونیت؛ نتیجه هزاران سال هوازدگی و فرسایش در محیط بیابانی مراکش.
الهاگونیا ۰۰۱ (Al Haggounia 001) دارای مقادیر فراوانی لیمونیت (خاکستری روشن تا سفید) و رگههای هوازدگیِ پرشده با رس (سیاه) است.
کندرولهایی که از ذوب کامل جان سالم به در بردند
یکی از شگفتانگیزترین ویژگیهای این شهابسنگ فسیلی، وجود کندرولهای بازمانده (Relict Chondrules) است. کندرولها قطرات کروی مواد مذاب هستند که بیش از ۴٫۵۶ میلیارد سال پیش در سحابی خورشیدی تشکیل شدهاند و از قدیمیترین اجزای شناختهشده منظومه شمسی به شمار میروند.
در الهاگونیا ۰۰۱ بسیاری از کندرولها هنوز قابل تشخیصاند. لبههای آنها دچار ذوب و فرسایش شده، حفرههایی درونشان شکل گرفته و بلورهای جدید انستاتیت روی سطحشان رشد کرده است. این موضوع نشان میدهد که سنگ در دمای بسیار بالا قرار گرفته، اما زمان ذوب آن آنقدر طولانی نبوده که تمام ساختار اولیه کندرولها از بین برود.
ترکیب شیمیایی؛ آرشیوی از برخورد و دگرسانی
پژوهش نشان میدهد که هم ذوب برخوردی و هم دگرسانی زمینی ترکیب شیمیایی الهاگونیا ۰۰۱ را تغییر دادهاند. عناصر فلزدوست مانند آهن (Fe)، نیکل (Ni)، کبالت (Co)، گالیم (Ga)، سلنیوم (Se) و طلا (Au) در اثر جدایش مذاب فلزی و سولفیدی و همچنین فرآیندهای هوازدگی، بازتوزیع شدهاند.
به همین دلیل الهاگونیا ۰۰۱ تنها اطلاعاتی درباره سیارک مادر خود ارائه نمیدهد، بلکه شرایط محیطی جنوب مراکش در هزاران سال گذشته را نیز بازتاب میدهد.
بیشتربخوانید:
نوع شهاب سنگ قاتل دایناسورها
بررسی پوسته سوخته غیر معمول شهاب سنگ تمدخت (TAMDAKHT)
منشأ شیشه صحرای لیبی یا LDG
روایت شهاب سنگ NWA 16286 از تاریخچه پنهان ماه
بررسی های جدید بلک بیوتی:شواهدی از وجود آب داغ در مریخ باستانی
چرا الهاگونیا ۰۰۱ اهمیت دارد؟
الهاگونیا ۰۰۱ صرفاً یک شهابسنگ بزرگ نیست؛ بلکه آرشیوی طبیعی از دو تاریخ متفاوت است: نخست، برخوردی سهمگین در کمربند سیارکی که سنگ را ذوب و دگرگون کرد؛ و دوم، هزاران سال فرسایش، هوازدگی و دفن در رسوبات زمین.
مطالعه این شهابسنگ فسیلی به دانشمندان کمک میکند تا فرآیندهای برخوردهای سیارکی، تشکیل سنگهای ذوببرخوردی، دگرسانی شهابسنگها در محیط زمین و حتی شرایط شیمیایی منظومه شمسی اولیه را بهتر درک کنند. به همین دلیل الهاگونیا ۰۰۱ یکی از ارزشمندترین نمونههای شناختهشده برای پژوهشهای سیارهای و شهابسنگشناسی به شمار میرود.
منابع
- Rubin, A. E. (2016). Impact melting of the largest known enstatite meteorite: Al Haggounia 001, a fossil EL chondrite. Meteoritics & Planetary Science, 51(9), 1576–۱۵۸۷.
- Meteoritical Bulletin Database.
- University of California, Los Angeles (UCLA).
نظرات کاربران