وقتی شرکت د بیرز در سال ۱۹۴۷ شعار «الماس جاودانه است» را معرفی کرد، از الماس به عنوان نمادی از عشق جاودانه یاد میکرد. اما چهار دهه بعد، وقتی اولین اندازهگیریهای سن الماس نشان داد که برخی از آنها بیش از سه میلیارد سال قدمت دارند، این شعار رمانتیک حتی قابل فهم تر هم شد.
تصویر ۱: د بیرز در سال ۱۹۴۷ شعار الماس جاودانه است (A Diamond Is Forever) را معرفی کرد.
پیش از این اندازهگیریها، بحثهای قابل توجهی در مورد اینکه آیا الماسهای استخراجشده از ماگماهای کیمبرلیت، فنوکریست (phenocrysts: کریستالهایی که مستقیماً از ماگما رشد میکنند) هستند یا زنوکریست (xenocrysts: کریستالهای خارجی و از پیش موجود که به سادگی توسط ماگما برداشت میشوند) وجود داشت. در نهایت مورد دوم درست از آب درآمد الماسهای سه میلیارد ساله باید میلیاردها سال در گوشته زمین رشد کرده و به صورت نهفته باقی مانده باشند تا اینکه در کیمبرلیتهای مربوط به دوران کرتاسه به سطح زمین کشیده شوند. رشد الماس ممکن است در مقایسه با سن آن کمی سریعتر رخ دهد و طی هزاران یا شاید میلیونها سال، لایه به لایه کریستال ایجاد کند.
تصویر ۲: الماس ها از اعماق گوشته ی زمین توسط لوله های کیمبرلیت به سطح زمین می آیند
در دوره بعدی الماس در گوشته در شرایط فشار و دمای بالا میتواند تغییراتی در مورفولوژی الماس و ساختار داخلی در مقیاس اتمی ایجاد کند. یک تغییر شناخته شده بر پیکربندی اتمهای نیتروژن، که فراوانترین ناخالصی در الماسهای طبیعی هستند، تأثیر میگذارد. اتمهای نیتروژن از پیکربندی اولیه جدا شده خود مهاجرت میکنند تا جفت تشکیل دهند و به آرامی جفتها به گروههایی از چهار اتم به علاوه یک جای خالی تبدیل میشوند.
روی هم رفته، این تغییرات امضای زمینشناسی باستانی الماسهای طبیعی را ایجاد میکنند که نمیتوان آنها را در طول رشد بسیار کوتاه در آزمایشگاهها ایجاد کرد.
تشکیل الماس در طیف وسیعی از تاریخ زمینشناسی
همانطور که در تصویر ۳ نشان داده شده است، الماسها در طیف وسیعی از تاریخ زمینشناسی زمین تشکیل شدهاند. قدیمیترین نمونههای تاریخگذاری شده، الماسهایی با سن ۳.۵ تا ۳.۳ میلیارد سال از معادن دیاویک (Diavik) و اکاتی (Ekati) در شمال کانادا هستند. برای روشن شدن موضوع، سن زمین ۴.۵۴ میلیارد سال است. بسیاری از الماسها باستانی هستند و قدمتشان به قبل از انفجار کامبرین (Cambrian Explosion) در ۵۴۱ میلیون سال پیش برمیگردد.
تصویر۳:مقیاس زمانی زمینشناسی زمین، زمان تشکیل گروههای منتخب الماس را نشان میدهد. توجه داشته باشید که بسیاری از مناطق در واقع دارای تعدادی الماس هستند که میتوانند از نظر سنی باهم متفاوت باشند.
تصویر۴: هوایی از معدن الماس دیاویک (Diavik) در شمال کانادا
زمانی که افزایش پیچیدگی و فراوانی حیات در سوابق فسیلی ظاهر میشود که، یکی از مهمترین نشانههای زمانی در زمینشناسی به شمار می رود. با این حال، همه الماسها در محدوده پرکامبرین قرار نمیگیرند. برخی از الماسهای نسبتاً جوان با سن حدود ۹۰ میلیون سال در جاگرزفونتین (Jagersfontein) و کافیفونتین (Koffiefontein) در آفریقای جنوبی اندازهگیری شدهاند. اکثر ذخایر دارای الماس های متعدد هستند که میتوانند از نظر سنی باهم متفاوت باشند. جواننگ (Jwaneng)، لتلهاکانه (Letlhakane) و اوراپا (Orapa) در بوتسوانا هر کدام شامل شش یا تعداد بیشتری از دورههای تشکیل الماس هستند که قدمت آنها مشخص شده است . همچنین شایان ذکر است . حتی این امکان وجود دارد که الماسها همین الان در حال تشکیل باشند و ممکن است میلیونها سال بعد توسط برخی کیمبرلیتهای آینده به سطح زمین منتقل شوند. براستی که الماس جاودانه است .
بیشتر بخوانید:
الماس ها در چه عمقی از زمین تشکیل شده اند؟
راز خنکای الماس؛ بررسی پدیده فونون
بررسی وجود الماس های خواهر برای الماس هوپ
استفاده از اسلایس الماس در جواهرات
تصویر۵:معدن الماس اوراپا (Orapa) در بوتسوانا که الماس های متنوعی از نظر دورههای تشکیل در آن اندازهگیری شده، اکثر ذخایر، دارای الماس های متعدد هستند که میتوانند از نظر سنی باهم متفاوت باشند.
این واقعیت که میتوان الماسها را تاریخگذاری کرد هیجانانگیز است، اما این فرآیند به هیچ وجه ساده نیست. به طور دقیق، سنهای شرح داده شده در اینجا سنهای مربوط به اینکلوژن ها هستند.
تفسیر این است که سن الماس در واقع مدت زمانی است که کانی در الماس میزبان به دام افتاده و مهر و موم شده و در نتیجه سن تشکیل الماس را می توان از آن طریق مشخص کرد. تاریخگذاری بر اساس بهرهبرداری از عناصر رادیواکتیو در برخی از اینکلوژن ها بدست می آید این عناصر که با گذشت زمان با سرعت مشخصی تجزیه میشوند و به ما امکان تشخیص سن الماس را میدهند.
با توجه به اینکه فقط برخی از اینکلوژن ها برای این نوع تجزیه و تحلیل مناسب هستند و این فرآیند مخرب می باشد، اغلب تاریخگذاری الماسها از هر کانسار چالش برانگیز است.
منبع مجله: GEMS & GEMOLOGY _ FALL 2024
نظرات کاربران